RECENZJA

Adam Podgórecki, Socjologiczna teoria prawa.. Przetlumaczyli z angielskiego Lucja M. Kwasniewska i Roland Smogór. Prace Zakladu Socjologii Norm, Dewiacji i Kontroli Spolecznej IPSiR UW. Warszawa: Interart-Tal. 1998, pp.242

Autor rozwijajac teze L. Petrazyckiego (1857-1931) dotyczaca prawa oficjalnego i intuicyjnego wymienia jako szczególnie istotne nastepujace kwestie: prawo jako sposób strukturalizacji zycia spolecznego, koncepcja prawomocnosci (normatywny wymiar), zwiazek prawa z moralnoscia, wspólzaleznosc miedzy prawem i systemem spolecznym, prawo i polityka, zlozonosc wzajemnych zaleznosci miedzy prawen i innymi wyznacznikami ludzkich zachowan sie, skutecznosc stosowania prawa, rola prawa w procesie scalania,integrowania, organizowania, kontrolowania badz represjonowania róznych grup spolecznych, instytucji i spoleczenstwa jako calosci.

Wedlug autora, uporzadkowana struktura sieci prawa intuicyjnego stanowi "kregoslup", na którym opiera sie caly system spoleczny"(s.16).A wiec nie mozna polegac wylacznie na prawie stanowionym, zwlaszcza gdy ono rozmija sie z potocznym poczuciem tego co dobre lub zle wsród czlonków danej spolecznosci. Spoleczenstwo polskie jest w tym wzgledzie dobrym przykladem, gdyz rozbieznosc miedzy prawem zaborców a potocznym poczuciem tego co dobre lub zle wsród ludnosci wystepowala przez cale wieki i nieuchronnie bedzie sie tez zaznaczac w miare wchlaniania Polski przez Wspólnote Europejska (juz teraz to widac raz po raz). Autor zaklada, ze prawo oficjalne i prawo intuicyjne odgrywaja zasadniczo podobna role (mimo ich róznej mocy normatywnej) w procesie scalania, integrowania, organizowania, kontrolowania badz represjonowania róznych grup spolecznych, instytucji, organizacji, a takze spoleczenstwa jako calosci (s.19). W zwiazku z tym warto zastanawiac sie czy i jak dalece wspólczesni Polacy maja wyrobiony system wartosci, jaka jest hierarchia tych ostatnich, czy i na ile cechuje ich subiektywna integracja i wyrobione poczucie godnosci- a zarazem jak te cechy maja sie do dobra spolecznego jako integrujacej calosci. Ostatecznie Polska przeciez przechodzila i przechodzi przez nieustanne próby historyczne, w których t polskie spoleczenstwo sprawdza sie co do jego potencjalu podolania przeciwnosciom zarówno zewnetrznym jako i wewnetrznym. Zawsze wazne jest pytanie, czy i jak dalece aktualny system spoleczny faktycznie scala spoleczenstwo,zaspokaja jego potrzeby, wzmacnia wiez miedzy jego czlonkami. Jesli system spoleczny jest "zainteresowany" w utrzymaniu swej integralnosci, bedzie on uzywal wszystkich dostepnych mu srodków dla wzmocnienia tej integralnosci, wlaczajac w to srodki etyczne" (s.215). Warto zadac sobie pytanie jak dalece polska nadbudowa instytucjonalna wszczepia w spoleczne jaznie swych obywateli blankietowe wzory posluszenstwa (s.217). Jaki faktycznie autorytet maja nauczyciele, policjanci, proboszczowie, politycy, itd? Jaki jest stopien zaufania obywateli do róznych instytucji? Jak funkcjonuje w polskiej rzeczywistosci powiazanie roszczen i obowiazków? Jak polskie podstawowe uklady zapewniaja integralnosc spoleczenstwa i utrwalaja okreslone zasady etyczne: przede wszystkim etyke globalna to znaczy dbalosc o nasza planete, opieke nad slabszymi, bezinteresownosc.

Wydaje sie, ze w polskim wspólczesnym spoleczenstwie ciagle jeszcze slabo jest utrwalona opiekunczosc instytucjonalna, to znaczy autentyczna troska wszelkiego rodzaju instytucji o dobro i powodzenie ludzi poddanych ich pieczy( urzedy czlowiekoprzychylne). Jednym z zastanawiajacych przykladów jest fakt, ze zarówno autor ksiazki jak i jego koledzy przebywajacy za granica zostali zapoznani przez wladze i szkolnictwo wyzsze Polski pokomunistycznej mimo, ze przeciez ich zagraniczne doswiadczenie mogloby byc bardzo przydatne dopóki jeszcze zyja i sa intelektualnie pelnosprawni. Panstwo opiekuncze (choc nie koniecznie samo spelniajace opieke) pozostaje niespelnionym idealem, co chocby widac w niedbalym traktowaniu interesantów, fatalnym niedorozwoju budownictwa mieszkaniowego (faktycznie mniejszego nawet jak pod rzadami komuny), niedoinwestowaniu opieki zdrowotnej i szkolnictwa itd. Poza tym wydaje sie istniec znaczny rozziew miedzy stolica i prowincja, wyobcowanie polityków w stosunku do wyborców, sklonnosc aparatu panstwowego do uszczuplenia samorzadu terenowego, mimo odmiennie brzmiacych deklaracji publicznych. Cala rzecz w tym, aby prawo skutecznie oddzialywalo wychowawczo, bylo czynnikiem cementujacym spoleczenstwo na fundamencie powszechnrgo przekonania o jego slusznosci, celowosci, zgodnosci z interesami dlugofalowymi zarówno ogólu jak i jednostek. Bardzo to jest trudno osiagnac wszedzie tam, gdzie istnieje znaczny rozziew miedzy wladza i obywatelami, poszczególnymi grupami skladajacymi sie na spoleczenstwo, wsia i miastem, róznymi regionami. Stad miedzy innymi potrzeba badan socjologicznych pozwalajacych bezstronnie osadzic stan praworzadnosci, celowosc róznych przepisów, faktyczne zrozumienie i akceptacje obowiazujacego prawa prze ludnosc.

Inna sprawa, równiez bardzo wazna, to stopien uspolecznienia ludzi uprawiajacych rózne zawody prawnicze. Czy aby oni nie alienuja sie od tych,których dobru maja sluzyc? Istnieje przeciez tradycja pielegnowania tajemniczosci sztuki prawniczej, formulowania przepisów w sposób wrecz niezrozumialy dla laików, komplikowania spraw zamiast ich upraszczania. Ksiazka A.Podgóreckiego jest jasno napisana i tym bardziej warto z nia zapoznac sie. Jest zreszta jedna z licznych publikacji tego autora przebywajacego od wielu lat za granica nie ze swojej winy. Za rzadów komuny czynil on wielkie starania o racjonalizacje prawno-formalnych stosunków na gruncie socjologicznego rozpoznania rzeczywistosci i socjotechnicznego ksztaltowania nowych, bardziej racjonalnych struktur instytucjonalnych. Oczywiscie, jako programowo bezpartyjny bardzo narazil sie ówczesnej wladzy komunistycznej a takze upartyjnionym kolegom po fachu, którzy z góry odrzucali wszelkie sugestie niemarksistowskiego fachowca.

Aleksader J.Matejko